Popularność produktów z konopi wzrosła niesamowicie w ostatnich latach zarówno w medycynie ludzkiej, jak i w medycynie weterynaryjnej. Rosnącemu zainteresowaniu ze strony opiekunów i pacjentów towarzyszy pojawienie się tysięcy artykułów naukowych opisujących właściwości kannabinoidów, ich zastosowanie oraz dowody naukowe na ich skuteczność w leczeniu coraz szerszego spektrum schorzeń, szczególnie w medycynie człowieka. Medycyna weterynaryjna również bada przydatność kannabinoidów jako dodatku do terapii konwencjonalnych z uwzględnieniem różnic gatunkowych w metabolizmie zwierząt. Sięgając po produkty z konopi, warto wiedzieć, z jakim typem substancji mamy do czynienia oraz jak bezpiecznie i skutecznie dobrać preparat do schorzenia przy obecnej szerokiej ofercie rynkowej.
W niniejszym artykule zostanie przedstawiona charakterystyka produktów z konopi, mechanizm ich działania, spodziewane efekty oraz aktualne doniesienia o zalecanym dawkowaniu w zależności od oczekiwanego działania.
R e k l a m a
Czym są kannabinoidy?
Konopie (Cannabis L.) są mało zróżnicowanym gatunkiem roślin, wśród których wyróżniamy konopie: siewne, indyjskie i dzikie. Te ostatnie są uważane za zdziczałą formę konopi siewnej. Głównym celem ich uprawy było pozyskiwanie włókna i nasion oleistych, przy większej popularności konopi siewnej (Cannabis sativa L.) na terenie Europy, Azji Mniejszej i Azji Środkowej. W Azji Południowej, Afryce i Ameryce Łacińskiej dominowała uprawa konopi indyjskiej (Cannabis indica L.), popularnej dodatkowo ze względu na uzyskiwane z niej substancje psychoaktywne.
Włókna pozyskiwane z upraw konopi służyły w przemyśle tekstylnym, nasion używano do uzyskania oleju, a kwiatostany, szczególnie żeńskie, są bogate w żywicę zawierającą duże ilości fitokannabinoidów i terpenów.
Olej pozyskiwany z nasion konopi jest bogaty w kwasy omega-6 (kwasy linolowy i gamma-linolenowy), w mniejszej ilości w kwasy omega-3 (alfa-linolenowy) i jednonienasycony kwas oleinowy. Do utrzymania formy płynnej olej z nasion musi być mieszany z innymi olejami roślinnymi. Jest on stosowany prozdrowotnie miejscowo na skórę oraz doustnie – prawidłowo uzyskany nie zawiera ani CBD, ani THC.
Farmakologicznie najbogatszy w substancje aktywne – fitokannabinoidy i terpeny – jest wyciąg z żywicy. Substancje aktywne mogą się znajdować w mniejszych ilościach także w owocach i liściach.
Do fitokannabinoidów zaliczamy ponad 100 substancji, wśród których najpopularniejsze (oraz znajdujące się w największych stężeniach) są THC (delta-9-tetrahydrokannabinol) oraz CBD (kannabidiol). Uprawiane odmiany konopi będą się różnić między sobą proporcjami i zawartością THC oraz CBD, co będzie warunkowało uzyskiwane stężenia tych substancji w końcowym produkcie. Ze względu na kompozycję można spotkać oleje THC, THC/CBD i CBD. Te ostatnie nie powinny zawierać THC lub zawierać je w zakresie dopuszczonym przez prawo.
Regulacje prawne dotyczące zgody na hodowlę oraz produkcję preparatów na bazie konopi są ograniczone w różnych krajach zawartością THC jako środka psychoaktywnego. Na terenie Polski dopuszczono stosowanie produktów o zawartości THC < 0,2% suchej masy. Różni się ona chociażby od produktów rynku amerykańskiego (tam dopuszczona wartość to 0,3%), co może się przełożyć na brak legalności w Polsce produktu importowanego ze Stanów. Należy mieć to na uwadze przy informacji o stosowaniu produktów z importu.
Nomenklaturowo warto zwrócić uwagę, że olej konopny nie jest równoznaczny z olejem zawierającym CBD. Zdecydowanie należy uważnie analizować etykiety produktów, na których optymalnie powinien być zawarty dokładny opis, z czego pozyskano produkt, np. olej z nasion (czysty, bez kannabinoidów) lub olej z żywicy/wyciąg olejowy z żywicy, zawierający CBD/THC w określonym stężeniu. Dodatkowo źródła w literaturze amerykańskiej zalecają ostrożność ze względu na możliwą zawartość ewentualnych zanieczyszczeń produkcyjnych. Produkty z żywicy wymagają ekstrahowania za pomocą rozpuszczalników i wskazane jest, aby miały certyfikaty określające czystość produktów oraz brak zanieczyszczeń metalami ciężkimi. W USA takie certyfikaty mogą być uzyskane z audytów niezależnych firm. W Polsce nie ma jeszcze jednoznacznych regulacji poza ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii (wyznaczającą, jak wcześniej wspomniano, z jakich produktów z konopi włóknistych można korzystać w zależności od spełnienia założenia odnośnie do zawartości THC).
Mechanizm działania
Wszystkie organizmy złożone posiadają receptory kannabinoidowe stanowiące część układu endokannabinoidowego. Ich stymulacja jest podstawą działania produktów zawierających CBD. Układ kannabinoidowy został odkryty stosunkowo niedawno, w latach 70. XX w., przez dr. Raphaela Mechoulama, naukowca izraelskiego pochodzenia. Aktualny stan wiedzy pozwala stwierdzić, że receptory kannabinoidowe są rozsiane w różnych tkankach organizmu, w tym w tkance ośrodkowego układu nerwowego, nerwach obwodowych, komórkach układów: immunologicznego, mięśniowo-szkieletowego, pokarmowego, krążenia i innych. Szeroko rozpowszechnione lokalizacje receptorów tłumaczą mnogość zgłaszanych reakcji w odpowiedzi na stosowanie CBD u ludzi i zainteresowanie naukowców ukierunkowane na badanie wpływu tych reakcji na homeostazę organizmu ludzi i zwierząt.
Układ kannabinoidowy składa się z neuroprzekaźników – endokannabinoidów – łączących się z receptorami kannabinoidowymi. Wśród receptorów wyróżnia się:
- receptory jądrowe,
- kanały jonowe bramkowane ligandem,
- receptory sprzężone z białkiem G.
Do tych ostatnich zaliczamy receptory CB1 i CB2 – najpowszechniej omawiane w kontekście działania układu endokannabinoidowego.
Receptory CB1 poza układem nerwowym można stwierdzić także w komórkach układów mięśniowo-szkieletowego i krążenia, komórkach tłuszczowych, w układach immunologicznym i rozrodczym. Dodatkowo ustalono, że wywołują one działanie hamujące na układy neuroprzekaźników, takie jak układy: dopaminergiczny, GABA-ergiczny, serotoninergiczny, poziomy kwasu gamma-aminomasłowego, noradrenaliny i acetylocholiny. Pobudzenie receptora CB1 przez THC odpowiada za efekt psychogenny kannabinoidów.
W wyniku szerokiego spektrum działania wykazano wpływ pobudzenia receptorów CB1 na samopoczucie, nastrój, zdolności poznawcze, odczuwanie bólu, łaknienia, uczucie nudności i hamowanie procesów zapalnych.
CB2 znajdujemy głównie w układzie immunologicznym, m.in. na powierzchni limfocytów T i B, makrofagów oraz komórek wątroby, śledziony, nerek i skóry. Ich rola jest przypisywana głównie działaniu immunomodulacyjnemu, m.in. dzięki ograniczaniu degranulacji komórek tucznych, a także indukcji apoptozy komórek. Ostatnio dużym zainteresowaniem cieszy się zastosowanie kannabinoidów w dermatologii weterynaryjnej dzięki potencjalnemu działaniu ograniczającemu świąd i stany zapalne w atopii oraz kompleksowemu wspomaganiu terapii.
Pozostałe receptory stymulują m.in. uwalnianie insuliny w trzustce, regulują ciśnienie krwi, pobieranie energii, a także odczuwanie bólu przez działanie analgetyczne.
Endokannabinoidy (endogenne kannabinoidy) są wytwarzane zgodnie z potrzebami w odpowiedzi na bodziec lub w stałym stężeniu do utrzymania homeostazy. Do neuroprzekaźników endogennych zalicza się anandamid (AEA) i 2-arachidonyloglicerol (2-AG) – obydwa są pochodnymi kwasu arachidonowego.
Do neuroprzekaźników egzogennych – fitokannabinoidów – zalicza się produkty pozyskiwane z konopi, głównie THC i CBD.
THC to agonista receptorów CB1 i CB2, fitomimetyk AEA. Doświadczenia prowadzone w medycynie ludzkiej i weterynaryjnej wskazują mnogie korzystne efekty działania THC, m.in. zmniejszające przewlekły ból, w szczególności ból neuropatyczny. W badaniach wykazano, że THC ma też potencjalne działanie przeciwdziałające nudnościom i wymiotom, działanie przeciwnowotworowe i zmniejszające ciśnienie wewnątrzgałkowe w przebiegu jaskry. Ze względu na regulacje prawne nie prowadzi się szerokich badań. W literaturze można spotkać opisane działania toksyczne THC u psów i kotów, głównie w postaci niezborności ruchowej, sztywności, posmutnienia, ślinienia, hipotermii, nietrzymania moczu, w skrajnych przypadkach stwierdzano zachłystowe zapalenie płuc i posocznicę, wtórną do zaburzeń regulacji położenia ciała i kontroli odruchów. Mimo to na ten moment nie ustalono jednoznacznie dawki śmiertelnej ani LD50 dla THC – w testach stosowano dawki nawet w granicach ok. 3000 mg/kg masy ciała.
CBD to antagonista receptorów CB1 i CB2. Wiąże się z nimi z umiarkowaną siłą, a jego działanie opiera się na modulacji układu kannabinoidowego przez ograniczenie degradacji AEA i przez to zwiększenie jego stężenia. Nie wykazano do tej pory toksyczności CBD u ludzi i zwierząt, więc jest ono uważane za bezpieczne. Nie podlega także regulacji prawnej z racji braku działania psychoaktywnego. W niektórych badaniach wykazano łagodny wzrost aktywności fosfatazy zasadowej przy wyższych dawkach. Prowadzone doświadczenia dotyczyły zwierząt już od 12. miesiąca życia, jednak wiele z nich było prowadzonych stosunkowo krótko i na małych grupach badawczych. Stosowane dawki w zależności od oczekiwanego efektu wahają się od 0,1 do 2 mg/kg masy ciała dwukrotnie w ciągu dnia. Dla niektórych jednostek chorobowych sugeruje się nawet 5 mg/kg masy ciała dwa razy dziennie. W wielu badaniach udowodniono działanie wspomagające przy niektórych typach leczenia przeciwpadaczkowego, w leczeniu przeciwbólowym przy stanach zwyrodnieniowych stawów, a także w kontroli zaburzeń zachowania, takich jak stany lękowe, zaburzenia cyklu snu i czuwania, obniżenie nadwrażliwości na hałas. Obecnie przedmiotem zainteresowania jest także działanie wspomagające w terapiach onkologicznych, innych procesach zapalnych i przy leczeniu insulinooporności.
Działanie u psów i kotów
CBD jest związkiem lipofilnym, dobrze się łączy z olejami. Udowodniono w badaniach, że podanie oleju w formie doustnej lub na śluzówki wykazuje lepsze działanie niż aplikacja pod postacią kapsułek. Niestety, ogólny zakres wchłaniania z przewodu pokarmowego jest dość ograniczony – szacuje się, że biodostępność dla CBD jest na poziomie ok. 10%. Zakres ten jest wystarczający do osiągnięcia efektu farmakologicznego. Niska biodostępność jest także związana z silnym efektem pierwszego przejścia przez metabolizm wątrobowy.
Po spożyciu doustnym CBD jest metabolizowany w wątrobie przez układ cytochromu P450 oraz jest jego kompetycyjnym inhibitorem. Dodatkowo ogranicza ekspresję glikoproteiny P, co łącznie może powodować interakcję z lekami wykorzystującymi ten sam mechanizm metaboliczny. Ze względu na mechanizm kompetencyjny należy uczulać opiekunów na informowanie o stosowaniu CBD przy niektórych typach terapii, w tym także o stosowanych dawkach i rodzaju preparatu.
Podawanie CBD ze względu na krótki okres półtrwania (siedem–dziewięć godzin) powinno być zalecane dwa razy dziennie.
Wskazania do zastosowania a badania kliniczne
Temat kannabinoidów jest obecnie bardzo szeroko omawiany na wielu płaszczyznach – od jakości produktów, wyboru określonej formy, stężenia, dawki po zasadność stosowania w różnych jednostkach chorobowych, skuteczność i powtarzalność efektów. Wśród przytaczanych badań można znaleźć dużą różnorodnych publikacji potwierdzających działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne, modulujące zachowanie, wspomagające odporność, przeciwnowotworowe. Niestety, sporą część badań prowadzono z użyciem olejków zanieczyszczonych THC, co wpływało na końcowy wynik pod kątem skuteczności CBD. Do tej pory nie ustalono zależności dawka–efekt, podobnie jak działania czystego kannabidiolu. Mnogość prac i doniesień nie przekłada się na wytyczne stosowania klinicznego.
Różne formy dostępnych produktów także mogą mieć zmienną biodostępność. Na rynku pod hasłem „CBD” można znaleźć produkty do stosowania na skórę w formie maści, postacie przezskórne, postacie do nebulizacji bądź waporyzacji, czopki, kapsułki lub tabletki, tabletki do żucia, proszki, ciasteczka. W połączeniu z CBD można znaleźć produkty w postaci spektrum kannabinoidów zawierające kannabinol (CBN) lub kannabigerol (CBG). Mogą się one cechować silniejszym działaniem uspokajającym niż te z samym CBD, a środki z kwaśnymi kannabinoidami działają przeciwzapalnie silniej niż te bez nich. Czyste ekstrakty mogą wymagać wyższych dawek niż pełne spektrum. Okres wysycenia szacuje się na 10–14 dni, ale efekt może być zmienny w zależności od pacjenta. Jeżeli nie widać efektów działania, sugerowane jest podwojenie dawki.
Ze względu na farmakokinetykę zaleca się ostrożne stosowanie u pacjentów z hepatopatią, a oddziaływanie na ośrodki regulacji ciśnienia i pracy serca w mózgu może nie być korzystne w schyłkowej fazie chorób serca. Szczególną uwagę należy zwrócić na preparaty przeznaczone dla ludzi przy chęci zastosowania ich u zwierząt ze względu na częste dodatki smakowe, takie jak ksylitol.
Pomimo niejasnego statusu tego typu produktów ich coraz większa popularność pozwala na określenie przez opiekunów, czy widzą poprawę u swoich podopiecznych po stosowaniu kannabinoidów. W badaniach ankietowych podobny odsetek pacjentów (86%) i właścicieli psów (82%) zgłosił, że stosowanie produktów z konopi spełniło ich oczekiwania. Dane jakościowe wykazały, że oczekiwania zostały spełnione poprzez zmniejszenie bólu, większe odprężenie oraz poprawę snu i ogólnego samopoczucia zwierzęcia.
Poniżej kilka jednostek chorobowych z udokumentowanymi badaniami pozytywnymi działaniami kannabinoidów.
Choroba zwyrodnieniowa stawów
W przeprowadzonych badaniach randomizowanych wykazano poprawę mobilności, zmniejszenie bólu i poprawę jakości życia. Badania prowadzono na różnych produktach, w tym na pełnym spektrum (zawierającym wszystkie fitokannabinoidy, w tym dopuszczalne ilości THC). Produkty o pełnym spektrum wydają się skuteczniejsze przy niskiej dawce niż izolaty CBD. Dla czystego CBD sugerowana dawka to 1–2 mg/kg masy ciała co 12 godzin. Należy pamiętać o synergistycznym działaniu niesteroidowych leków przeciwzapalnych i kannabinoidów, co może pozwolić osiągnąć niższe dawki przy stosowaniu łączonym.
Modulacja zachowania
Regulacji lęku dotyczy skąpa ilość badań i nie wykazują one jednoznacznie poprawy reakcji m.in. na fajerwerki czy zachowania lękowe w schronisku. Brak udokumentowanych efektów może wynikać ze sposobu przeprowadzenia badań oraz jakości i dawki użytych produktów. Pojedyncze doniesienia, w tym opinie opiekunów, wskazują na pozytywne działanie w terapiach skojarzonych z terapiami behawioralnymi i lekami modelującymi zachowanie.
Choroby nowotworowe
Prowadzone są badania in vitro na liniach komórek nowotworowych wykazujące działania związane z indukcją apoptozy komórek nowotworowych, hamowaniem angiogenezy oraz hamowaniem powstawania przerzutów, jednak nie ma na razie wiarygodnych badań in vivo. Osobną kwestią jest zastosowanie kannabinoidów celem poprawy komfortu życia pacjentów onkologicznych, m.in. dzięki działaniu przeciwbólowemu, hamującemu mdłości oraz modulującemu zachowanie, w tym rytm dobowy.
Świąd
Opisano dwa badania, w tym jedno randomizowane. Oba wykazały złagodzenie świądu i dobrą tolerancję na stosowany preparat z CBD/CBDA, bez skutków ubocznych mimo zróżnicowanej rozpiętości dawki (0,14–1,4 mg/kg masy ciała na dzień). Nie wykazano zmian w markerach stanu zapalnego. Jest to obiecujący kierunek jako wsparcie terapii konwencjonalnej u pacjentów z silną atopią i świądem.
Padaczka
Badania opisujące zasadność stosowania kannabinoidów w padaczce są szczególnie interesujące. Na czas pisania artykułu ustalono, że CBD może się czasem sprawdzać jako terapia dodatkowa dla niektórych typów padaczek opornych na leczenie. Warto zwrócić uwagę na typ stosowanego produktu, gdyż THC, wykazujące działanie psychogenne, nie jest zalecane u pacjentów z padaczką. W badaniach u części pacjentów wykazano zmniejszenie częstotliwości napadów, u niektórych udało się uzyskać łącznie niższe dawki leków. Część neurologów uważa stosowanie preparatów z CBD za dyskusyjne ze względu na metabolizm produktów przez cytochrom P450, co może wpływać na farmakokinetykę innych stosowanych leków.
Podsumowanie
Pomimo braku jednoznacznych wytycznych odnośnie do klinicznego stosowania oleju z żywicy zawierającego kannabinoidy produkty tego typu cieszą się ciągle rosnącą popularnością. Wynika to zarówno z ich dostępności jako produktów OTC, jak i z niskiej toksyczności – opiekunowie zachęceni opiniami innych mogą je bez problemu wypróbować, a brak toksyczności samego CBD zachęca do zastosowania w myśl zasady „nie zaszkodzi, a może pomoże”. W dobie takiej popularności warto wiedzieć, jak oceniać poszczególne produkty, jak unikać tych potencjalnie słabych jakościowo, oraz mieć świadomość, jak można skutecznie wspomagać terapię konwencjonalną przy użyciu fitokannabinoidów. Najbliższe lata na pewno będą obfitować w kolejne badania, które powinny ujednolicić podejście kliniczne do dawkowania i stosowania CBD w medycynie weterynaryjnej.
PIŚMIENNICTWO
- Karlik W. Co lekarz weterynarii powinien wiedzieć o produktach z konopi. Magazyn Weterynaryjny 2020; 29 (268): 40–47.
- Silver R.J. Jaki kannabidiol wybrać dla psów. Weterynaria po Dyplomie 2023. https://magwet.pl/wpd/38996,jaki-kannabidiol-wybrac-dla-psow?srsltid=AfmBOor1lLivVpKXmBaX8gEo26y4_iSwjt_pGXZr3jrkouEWzdj5HN1h
- Gołyński M. Konopie w medycynie małych zwierząt. Magazyn Weterynaryjny 2021; 30 (286): 18–22.
- Harrah T., Richter G. Produkty z konopi indyjskich w medycynie małych zwierząt. Weterynaria po Dyplomie 2025. https://magwet.pl/wpd/41279,produkty-z-konopi-indyjskich-w-medycynie-malych-zwierzat
- Richter G. Układ endokanabinoidowy i fitokanabinoidy. Weterynaria po Dyplomie 2022. https://magwet.pl/wpd/37603,uklad-endokanabinoidowy-i-fitokanabinoidy
- Johnson C. Kanabidiol – czy działa u pacjentów weterynaryjnych? Weterynaria po Dyplomie 2020. https://magwet.pl/wpd/34604,kanabidiol-czy-dziala-u-pacjentow-weterynaryjnych
- Gołyński M., Bęczkowski P. Substancje konopne w terapii dermatologicznej. Magazyn Weterynaryjny 2023; 32 (306): 91–95.
- Marcinowska A., Zatt M. Olejek CBD – ogólna charakterystyka oraz możliwości zastosowania w leczeniu pacjentów weterynaryjnych. Weterynaria w Praktyce 2022; 19 (3): 106–111.
- Huntingford J. Zwalczanie bólu w przypadkach zwyrodnieniowej choroby stawów kotów. Weterynaria po Dyplomie 2022. https://magwet.pl/wpd/37378,zwalczanie-bolu-w-przypadkach-zwyrodnieniowej-choroby-stawow-u-kotow
- Raditic D., Gaylord L. Dodatki żywieniowe przeznaczone dla psów i kotów z chorobą nowotworową. Weterynaria po Dyplomie 2023. https://magwet.pl/wpd/39009,dodatki-zywieniowe-przeznaczone-dla-psow-i-kotow-z-choroba-nowotworowa
- Ziętek J., Wilczyńska A., Adaszek Ł. et al. Wybrane immunostymulatory pochodzenia naturalnego – mechanizm działania i zastosowanie. Magazyn Weterynaryjny 2020; 29 (277): 52, 54, 56–60.
